Bệnh Wilson (Rối loạn chuyển hóa đồng)
Phần I: Tổng quan bệnh lý1. Khái niệm 2. Phân loại bệnh lý 3. Nguyên nhân, biểu hiện bệnh 4. Sàng lọc, chẩn đoán bệnh |
PHẦN II: Yếu tố di truyền và vai trò xét nghiệm gen5. Vai trò của yếu tố di truyền 6. Đột biến thường gặp 7. Thông tin các xét nghiệm di truyền 8. Thông tin tư vấn di truyền |
5. Vai trò yếu tố di truyền
Gen ATP7B nằm trên nhánh dài của nhiễm sắc thể 13, tại vị trí 13q14.3. Các biến thể gây bệnh trên gen ATP7B là nguyên nhân gây bệnh Wilson. Đến nay đã ghi nhận hơn 1.275 biến thể trên gen này. Tỷ lệ phân bố theo loại biến thể gồm: 48% biến thể sai nghĩa (missense), 24% biến thể dịch khung (frameshift), 10% biến thể vùng intron (intronic), 9% biến thể vô nghĩa (nonsense), 7% biến thể mất đoạn (deletion), 1% mất đoạn lớn (large deletion) và 1% biến thể vùng promoter.
6. Đột biến thường gặp
Phổ biến thể ATP7B khác biệt đáng kể giữa các khu vực và nhóm dân cư, phản ánh tính đa dạng di truyền của từng quần thể:
– Biến thể c.-436_-422delTGGCCGAGACCGCGG phổ biến ở bệnh nhân người Sardinia (Ý).
– Ba biến thể c.1934T>G (p.Met645Arg), c.3191A>C (p.Glu1064Ala) và c.3207C>A (p.His1069Gln) phổ biến ở bệnh nhân người Do Thái Ashkenazi (Đông và Trung Âu).
– Biến thể c.2123T>C (p.Leu708Pro) phổ biến ở bệnh nhân người Gran Canaria (Tây Ban Nha).
– Biến thể c.3649_3654delGTTCTG (p.Val1217_Leu1218del) phổ biến ở bệnh nhân người Druze (Tây Á).
7. Xét nghiệm di truyền
Mục tiêu của xét nghiệm di truyền đối với bệnh Wilson là phát hiện các biến thể gây bệnh trên gen ATP7B nhằm hỗ trợ sàng lọc, chẩn đoán xác định và định hướng quản lý người bệnh.
Hiện nay, nhiều kỹ thuật phân tử có thể được sử dụng trong xét nghiệm di truyền bệnh Wilson, bao gồm:
– Tùy biểu hiện kiểu hình, có thể áp dụng giải trình tự gen mục tiêu và/hoặc giải trình tự toàn bộ vùng mã hóa (exome) hoặc toàn bộ hệ gen (genome); tỷ lệ phát hiện biến thể có thể đạt khoảng 98%.
– Microarray hoặc MLPA để phát hiện mất/lặp đoạn gen khi phương pháp giải trình tự không phát hiện được biến thể.
8. Tư vấn di truyền
Do bệnh Wilson là rối loạn chuyển hóa di truyền, việc xác định tình trạng mang gen bệnh của các thành viên trong gia đình và đánh giá nguy cơ di truyền cho thế hệ sau có ý nghĩa quan trọng.
Nguy cơ di truyền: Bệnh Wilson là bệnh di truyền đơn gen lặn trên nhiễm sắc thể thường do các biến thể gây bệnh trên gen ATP7B. Khi cả bố và mẹ đều mang gen bệnh, nguy cơ đối với mỗi thai kỳ như sau:
– 50% con mang gen bệnh.
– 25% con mắc bệnh.
Tư vấn di truyền giúp cá nhân hoặc cặp đôi mang gen bệnh chủ động lựa chọn kế hoạch sinh sản phù hợp, như:
– Thực hiện thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) kết hợp xét nghiệm di truyền tiền làm tổ (PGT-M/PGT-Total) để lựa chọn phôi không mang bất thường đơn gen ATP7B, phù hợp với các cặp đôi nguy cơ cao đang lập kế hoạch sinh sản.
– Thực hiện chẩn đoán trước sinh để xác định tình trạng di truyền của thai nhi, phù hợp với các cặp đôi nguy cơ cao đang trong thai kỳ.