Bệnh Canavan – Loạn dưỡng chất trắng di truyền (Phần 1: Tổng quan bệnh lý)

Bệnh Canavan là một rối loạn di truyền thuộc nhóm loạn dưỡng chất trắng, đặc trưng bởi chậm phát triển thần kinh, đầu to và bất thường trương lực cơ. Tình trạng này xảy ra khi chức năng của enzyme aspartoacylase, được mã hóa bởi gen ASPA, bị mất hoặc suy giảm, dẫn đến tích tụ N-acetylaspartic acid (NAA) trong não. Hậu quả là quá trình hình thành bao myelin bị cản trở và các bao myelin đã có bị phá hủy tiến triển, gây rối loạn phát triển hệ thần kinh trung ương.

  • Tên tiếng việt/ tiếng Anh: Bệnh Canavan / Canavan disease
  • Nhóm bệnh: Loạn dưỡng chất trắng (leukodystrophy); gen liên quan: ASPA
  • Kiểu di truyền: Di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường

1. Mô tả/ Định nghĩa

Bệnh Canavan là một rối loạn di truyền thuộc nhóm loạn dưỡng chất trắng, đặc trưng bởi chậm phát triển thần kinh, đầu to và bất thường trương lực cơ. Tình trạng này xảy ra khi chức năng của enzyme aspartoacylase, được mã hóa bởi gen ASPA, bị mất hoặc suy giảm, dẫn đến tích tụ N-acetylaspartic acid (NAA) trong não. Hậu quả là quá trình hình thành bao myelin bị cản trở và các bao myelin đã có bị phá hủy tiến triển, gây rối loạn phát triển hệ thần kinh trung ương.

2. Phân loại

Dựa theo mức độ nặng và tuổi khởi phát, bệnh Canavan được chia thành hai thể:

  • Thể điển hình (typical): Chiếm khoảng 85–90% trường hợp. Bệnh khởi phát ở trẻ sơ sinh từ 3-5 tháng tuổi với các biểu hiệu rõ rệt về chậm phát triển như giảm trương lực cơ, đầu to, rung giật nhãn cầu và suy giảm thị lực, kiểm soát đầu kém; sau đó là thoái hóa thần kinh và thoái triển phát triển.
  • Thể không điển hình (atypical): Chiếm khoảng 10–15% trường hợp. Tuổi khởi phát trải rộng từ trẻ sơ sinh/trẻ nhỏ đến vị thành niên, gồm các vấn đề liên quan đến chậm phát triển nhưng ở mức độ nhẹ hơn, có hoặc không có biểu hiện thoái triển đi kèm.

3. Nguyên nhân/ Biểu hiện

3.1. Nguyên nhân

Bệnh Canavan là bệnh di truyền đơn gen lặn trên nhiễm sắc thể thường, gây ra bởi các biến thể gây bệnh trên gen ASPA. Gen này mã hóa cho enzyme aspartoacylase, có vai trò xúc tác cho phản ứng phân giải N-acetylaspartic acid (NAA) thành L-aspartate và acetate. NAA được tìm thấy với nồng độ cao trong não, nơi quá trình thủy phân NAA bởi aspartoacylase được cho là góp phần duy trì hàm lượng chất trắng của não. Mặc dù aspartoacylase được biểu hiện ở nhiều cơ quan, sự thiếu hụt enzyme này chỉ gây tích tụ NAA đặc hiệu tại não, dẫn đến mất myelin và các biểu hiện của bệnh.

Biến thể gây bệnh trên gen ASPA làm suy giảm hoặc mất chức năng aspartoacylase, khiến NAA không được phân giải bình thường và tích tụ trong não. Mức độ suy giảm hoạt tính enzyme quyết định kiểu hình của bệnh.

  • Mất hoàn toàn hoạt tính enzyme: NAA tích tụ ở nồng độ cao, liên quan đến thể điển hình.
  • Giảm hoạt tính enzyme: NAA tích tụ ít hơn, liên quan đến thể không điển hình.

3.2 Biểu hiện lâm sàng

Biểu hiện lâm sàng khác biệt rõ giữa hai thể bệnh.

Thể điển hình – trẻ bình thường trong vài tháng đầu sau sinh, đến khoảng 3–5 tháng tuổi bắt đầu xuất hiện:

  • Giảm trương lực cơ gây kiểm soát đầu kém, về sau chuyển thành co cứng cơ.
  • Đầu to bất thường tiến triển trong giai đoạn 4-18 tháng tuổi.
  • Chậm phát triển thần kinh vận động và ngôn ngữ, chậm phát triển thể chất, phần lớn trẻ không đạt các mốc phát triển sau 6 tháng tuổi.
  • Co giật với nhiều dạng khác nhau gặp ở 1/3 trẻ mắc bệnh trong năm đầu đời, độ nghiêm trọng tăng dần theo thời gian.
  • Suy giảm thị lực do bất thường não bộ và thần kinh.
  • Tiên lượng: Phần lớn trẻ mắc bệnh thể điển hình tử vong trước 20 tuổi.

Thể không điển hình – phổ biểu hiện rộng hơn và nhẹ hơn:

  • Chậm phát triển ngôn ngữ và/hoặc vận động nhẹ, thậm chí là bình thường trong những năm đầu đời.
  •  Các biểu hiện thường gặp khác bao gồm: Đầu to, thất điều, rối loạn vận động, viêm võng mạc sắc tố và co giật.
  • Tiên lượng: Người mắc thể không điển hình có thể sống đến tuổi trưởng thành.

4. Tỷ lệ lưu hành

Bệnh Canavan xuất hiện ở mọi quần thể, nhưng phổ biến nhất ở người gốc Do Thái Ashkenazi (Đông và Trung Âu). Các nghiên cứu cho thấy rối loạn này ảnh hưởng đến 1 trong 6.400 đến 13.500 người trong cộng đồng người Do Thái Ashkenazi. Tỷ lệ mắc ở các quần thể khác chưa được báo cáo.

5. Sàng lọc/ Chẩn đoán bệnh

5.1. Sàng lọc

Hội di truyền Y học Hoa Kỳ (ACMG) đưa bệnh Canavan vào nhóm các rối loạn di truyền được khuyến cáo thực hiện sàng lọc tình trạng mang gen cho tất cả những cá nhân/cặp đôi đang mang thai hoặc dự định mang thai.

5.2. Chẩn đoán

Hiện chưa có tiêu chuẩn chẩn đoán lâm sàng đồng thuận nào được công bố cho bệnh Canavan. Cần nghi ngờ bệnh Canavan ở trẻ có các biểu hiện lâm sàng đặc trưng như giảm trương lực cơ, đầu to, kiểm soát đầu kém ở thể điển hình, hoặc chậm phát triển kèm thất điều và rung giật nhãn cầu ở thể không điển hình. Ở người bệnh có dấu hiệu gợi ý, chẩn đoán được xác lập bằng xét nghiệm sinh hóa hoặc xét nghiệm di truyền phân tử.

Chẩn đoán sinh hóa

Nồng độ N-acetylaspartic acid (NAA) niệu tăng cao, định lượng bằng sắc ký khí ghépkhối phổ (GC-MS), có giá trị chẩn đoán bệnh Canavan. Mức tăng khác biệt rõ giữa hai thể:

  • Thể điển hình: NAA niệu tăng đáng kể, thường trên 100 lần.
  • Thể không điển hình: NAA niệu tăng nhẹ, khoảng 10 lần.

Ngoài nước tiểu, NAA tăng trong não cũng có thể được phát hiện bằng cộng hưởng từ phổ proton – phương pháp hữu ích khi cần xác nhận chẩn đoán ở trường hợp kết quả sinh hóa hoặc phân tử không kết luận được.

Chẩn đoán phân tử

Chẩn đoán phân tử được xác lập khi xác định được biến thể gây bệnh trên cả hai alen của gen ASPA bằng xét nghiệm di truyền phân tử. Các phương pháp xét nghiệm có thể kết hợp giữa xét nghiệm nhắm gen đích (xét nghiệm gen đơn, panel đa gen) và xét nghiệm hệ gen toàn diện (giải trình tự exome, giải trình tự hệ gen).

6. Điều trị

Hiện chưa có phương pháp điều trị khỏi bệnh Canavan. Mục tiêu là chăm sóc hỗ trợ nhằm bảo đảm dinh dưỡng và bổ sung nước đầy đủ, kiểm soát nguy cơ nhiễm trùng, bảo vệ đường thở và tối ưu hóa chất lượng cuộc sống.

Các phương pháp điều trị có thể gồm:

  • Thần kinh: Cân nhắc tiêm Botox để giảm co cứng cơ, sử dụng thuốc chống co giật
  • Cơ xương khớp: Chỉnh hình, vật lý trị liệu nhằm hạn chế co rút, tối ưu hóa khả năng vận động, cân nhắc sử dụng thiết bị hỗ trợ.
  • Dinh dưỡng: Áp dụng chế độ ăn phù hợp; đặt ống thông dạ dày khi khó nuốt hoặc có nguy cơ hít sặc.
  • Giáo dục và hỗ trợ gia đình: Cung cấp thông tin, hướng dẫn chăm sóc và kết nối gia đình với các nguồn lực hỗ trợ phù hợp
  • Theo dõi định kỳ: Đánh giá mỗi 3–6 tháng về tăng trưởng, dinh dưỡng, phát triển, vận động và kiểm soát co giật; đồng thời cần lưu ý các dấu hiệu bất thường mới xuất hiện.
  • Liệu pháp đang nghiên cứu: Liệu pháp gen đang trong thử nghiệm Pha I/II với dữ liệu sơ bộ khả quan.

TIẾP PHẦN 2: Bệnh Canavan – Loạn dưỡng chất trắng di truyền (Phần 2: Yếu tố di truyền)

  1. Vai trò yếu tố di truyền
  2. Biến thể thường gặp
  3. Xét nghiệm di truyền
  4. Tư vấn di truyền

Tài liệu tham khảo

  1. MedlinePlus Genetics. Canavan disease. U.S. National Library of Medicine. Available from: https://medlineplus.gov/genetics/condition/canavan-disease/.
  2. Nagy A, Bley AE, Eichler F. Canavan Disease. GeneReviews® [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993-2026. Initial posting: September 16, 1999; last revision: June 23, 2026. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1234/.
  3. Bley A, Denecke J, Kohlschütter A, et al. The natural history of Canavan disease: 23 new cases and comparison with patients from literature. Orphanet J Rare Dis. 2021;16:227. doi:10.1186/s13023-020-01659-3.
  4. Dominguez Gonzalez CA, Bell KM, Rajagopalan R, et al. Deep intronic SVA_E insertion identified as the most common pathogenic variant associated with Canavan disease: a diagnostic blind spot. Neurol Genet. 2025;11(5):e200291. doi:10.1212/NXG.0000000000200291. PMCID: PMC12456746.
  5. Mendes MI, Smith DE, Pop A, et al. Clinically distinct phenotypes of Canavan disease correlate with residual aspartoacylase enzyme activity. Hum Mutat. 2017;38:524-531. doi:10.1002/humu.23181.
  6. Gregg AR, Aarabi M, Klugman S, et al.; ACMG Professional Practice and Guidelines Committee. Screening for autosomal recessive and X-linked conditions during pregnancy and preconception: a practice resource of the American College of Medical Genetics and Genomics (ACMG). Genet Med. 2021;23:1793-1806. doi:10.1038/s41436-021-01203-z.
  7. Matalon R, Michals K, Kaul R. Canavan disease: from spongy degeneration to molecular analysis. J Pediatr. 1995;127:511-517.
  8. Kronn D, Oddoux C, Phillips J, Ostrer H. Prevalence of Canavan disease heterozygotes in the New York metropolitan Ashkenazi Jewish population. Am J Hum Genet. 1995;57:1250-1252.
ĐĂNG KÝ TƯ VẤN
ĐĂNG KÝ TƯ VẤN TRA CỨU KẾT QUẢ