Bệnh Canavan – Loạn dưỡng chất trắng di truyền (Phần 2: Yếu tố di truyền)

Phần 1: Tổng quan bệnh lý

1. Mô tả/ Định nghĩa

2. Phân loại

3. Nguyên nhân/ Biểu hiện

4. Tỷ lệ lưu hành

5. Sàng lọc/ Chẩn đoán bệnh

6. Điều trị

Phần 2: Yếu tố di truyền 

1. Vai trò yếu tố di truyền

2. Biến thể thường gặp

3. Xét nghiệm di truyền

4. Tư vấn di truyền

 

1. Vai trò yếu tố di truyền

Gen ASPA nằm trên nhánh ngắn của nhiễm sắc thể 17, tại vị trí 17p13.2, mã hóa enzyme aspartoacylase. Tổn thương trên cả hai alen của gen này là nguyên nhân gây bệnh Canavan. Đến nay đã có hơn 100 biến thể gây bệnh trên gen ASPA được báo cáo trong các cơ sở dữ liệu biến thể như Leiden Open Variation Database (LOVD), ClinVar và Human Gene Mutation Database (HGMD), bao gồm các dạng: sai nghĩa (missense), vô nghĩa (nonsense), biến thể vị trí cắt nối (splice site) và mất/thêm đoạn nhỏ (indels).

2. Biến thể thường gặp

Phổ biến thể ASPA khác biệt đáng kể giữa các quần thể, đồng thời có tương quan giữa kiểu gen và kiểu hình dựa trên hoạt tính còn lại của enzyme aspartoacylase:

  • Hai biến thể c.693C>A (p.Tyr231Ter) và c.854A>C (p.Glu285Ala) là biến thể sáng lập ở người Do Thái Ashkenazi, gây mất hoàn toàn hoạt tính enzyme và liên quan đến thể điển hình.
  • Biến thể c.914C>A (p.Ala305Glu) phổ biến ở người châu Âu không gốc Ashkenazi, cũng gây mất hoàn toàn hoạt tính enzyme nhưng có thể liên quan đến cả thể điển hình và thể không điển hình.
  • Một số biến thể chỉ làm giảm hoạt tính enzyme – như c.212G>A (p.Arg71His), c.610G>C (p.Asp204His), c.770C>G (p.Pro257Arg) và c.863A>G (p.Tyr288Cys) – thường liên quan đến thể không điển hình.
  • Gần đây, một biến thể chèn đoạn kích thước khoảng 2.600 bp nằm sâu trong intron 4 đã được xác định bằng kỹ thuật giải trình tự đoạn dài, với tần suất trong các cơ sở dữ liệu công khai cao hơn cả biến thể c.914C>A (p.Ala305Glu). Do biến thể nằm sâu trong vùng intron, kết quả giải trình tự exome hoặc giải trình tự hệ gen đoạn ngắn âm tính không loại trừ được bệnh Canavan đối với các trường hợp có biểu hiện lâm sàng và sinh hóa điển hình.

3. Xét nghiệm di truyền

Mục tiêu của xét nghiệm di truyền đối với bệnh Canavan là phát hiện các biến thể gây bệnh trên gen ASPA nhằm hỗ trợ sàng lọc tình trạng mang gen, chẩn đoán xác định, định hướng quản lý người bệnh và tư vấn di truyền cho gia đình.

Hiện nay, nhiều kỹ thuật phân tử có thể được sử dụng trong xét nghiệm di truyền bệnh Canavan, bao gồm:

  • Giải trình tự gen ASPA thường được thực hiện trước tiên; ngoài ra có thể áp dụng panel đa gen (loạn dưỡng chất trắng, bại não), giải trình tự toàn bộ vùng mã hóa (exome) hoặc toàn bộ hệ gen (genome). Tỷ lệ phát hiện biến thể bằng giải trình tự đạt khoảng 99%.
  • Phân tích mất/lặp đoạn nhắm gen đích (microarray hoặc MLPA) để phát hiện mất hoặc lặp đoạn ở mức exon và toàn bộ gen khi giải trình tự không xác định được biến thể; nhóm này chiếm khoảng 1% số biến thể gây bệnh.
  • Giải trình tự đoạn dài (long-read sequencing) được cân nhắc khi nghi ngờ lâm sàng cao nhưng các phương pháp trên không xác định được biến thể gây bệnh, đặc biệt để phát hiện đoạn chèn nằm sâu trong intron 4.

4. Tư vấn di truyền

Do bệnh Canavan là bệnh di truyền, việc xác định tình trạng mang gen bệnh của các thành viên trong gia đình và đánh giá nguy cơ di truyền cho thế hệ sau có ý nghĩa quan trọng.

Nguy cơ di truyền: Bệnh Canavan là bệnh di truyền đơn gen lặn trên nhiễm sắc thể thường. Khi cả bố và mẹ đều mang gen bệnh, nguy cơ đối với mỗi thai kỳ như sau:

  • 25% con không mắc bệnh và không mang gen bệnh.
  • 50% con mang gen bệnh, không có triệu chứng và không có nguy cơ mắc bệnh.
  • 25% con mắc bệnh.

Tư vấn di truyền giúp cá nhân hoặc cặp đôi mang gen bệnh chủ động lựa chọn kế hoạch sinh sản phù hợp. Thời điểm tối ưu để xác định nguy cơ di truyền và thảo luận các lựa chọn là trước khi mang thai. Khi các biến thể gây bệnh ASPA đã được xác định trong gia đình, các lựa chọn có thể gồm:

  • Thực hiện thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) kết hợp xét nghiệm di truyền tiền làm tổ (PGT-M/PGT-Total) để lựa chọn phôi không mang bất thường đơn gen ASPA, phù hợp với các cặp đôi nguy cơ cao đang lập kế hoạch sinh sản.
  • Thực hiện chẩn đoán trước sinh để xác định tình trạng di truyền của thai nhi, phù hợp với các cặp đôi nguy cơ cao đang trong thai kỳ.
  • Sử dụng giao tử hiến tặng hoặc chấp nhận nguy cơ và theo dõi, tùy nguyện vọng gia đình.

PHẦN 1: Bệnh Canavan – Loạn dưỡng chất trắng di truyền (Phần 1: Tổng quan bệnh lý)

Tài liệu tham khảo

  1. MedlinePlus Genetics. Canavan disease. U.S. National Library of Medicine. Available from: https://medlineplus.gov/genetics/condition/canavan-disease/.
  2. Nagy A, Bley AE, Eichler F. Canavan Disease. GeneReviews® [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993-2026. Initial posting: September 16, 1999; last revision: June 23, 2026. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1234/.
  3. Bley A, Denecke J, Kohlschütter A, et al. The natural history of Canavan disease: 23 new cases and comparison with patients from literature. Orphanet J Rare Dis. 2021;16:227. doi:10.1186/s13023-020-01659-3.
  4. Dominguez Gonzalez CA, Bell KM, Rajagopalan R, et al. Deep intronic SVA_E insertion identified as the most common pathogenic variant associated with Canavan disease: a diagnostic blind spot. Neurol Genet. 2025;11(5):e200291. doi:10.1212/NXG.0000000000200291. PMCID: PMC12456746.
  5. Mendes MI, Smith DE, Pop A, et al. Clinically distinct phenotypes of Canavan disease correlate with residual aspartoacylase enzyme activity. Hum Mutat. 2017;38:524-531. doi:10.1002/humu.23181.
  6. Gregg AR, Aarabi M, Klugman S, et al.; ACMG Professional Practice and Guidelines Committee. Screening for autosomal recessive and X-linked conditions during pregnancy and preconception: a practice resource of the American College of Medical Genetics and Genomics (ACMG). Genet Med. 2021;23:1793-1806. doi:10.1038/s41436-021-01203-z.
  7. Matalon R, Michals K, Kaul R. Canavan disease: from spongy degeneration to molecular analysis. J Pediatr. 1995;127:511-517.
  8. Kronn D, Oddoux C, Phillips J, Ostrer H. Prevalence of Canavan disease heterozygotes in the New York metropolitan Ashkenazi Jewish population. Am J Hum Genet. 1995;57:1250-1252.
ĐĂNG KÝ TƯ VẤN
ĐĂNG KÝ TƯ VẤN TRA CỨU KẾT QUẢ